શાસ્ત્રીય વ્યાપ્તિ સિદ્ધાંતો (Classical Shastric Injunctions)
ભારતીય ધર્મશાસ્ત્રોમાં દરેક તહેવાર અને વ્રત માટે ચોક્કસ ખગોળીય કાળ નિયત કરવામાં આવ્યો છે. પંચાંગ નિર્ણય માત્ર કેલેન્ડરની તારીખ જોવાથી નહીં, પણ લક્ષ્ય તિથિ તે ચોક્કસ કાળમાં વ્યાપે છે કે નહીં તે ચકાસવાથી થાય છે:
- ઉદયતિથિ સિદ્ધાંત (Udaya Tithi): જે તિથિ સૂર્યોદય વખતે પ્રવર્તતી હોય તે આખા દિવસ માટે માન્ય ગણાય છે (જેમ કે એકાદશી, હોળી, અક્ષય તૃતીયા).
- પ્રદોષ વ્યાપિની (Pradosh Vyapini): સૂર્યાસ્ત પછીના પ્રદોષ કાળમાં જે તિથિ વ્યાપે તે દિવસે લક્ષ્મી પૂજન (દિવાળી) અને ધનતેરસ ઉજવાય છે.
- નિશીથ વ્યાપિની (Nishita Vyapini): મધ્યરાત્રિના આઠમા મુહૂર્તમાં તિથિ વ્યાપે ત્યારે જન્માષ્ટમી અને મહાશિવરાત્રિ ઉજવાય છે.
- મધ્યાહ્ન વ્યાપિની (Madhyahna Vyapini): બપોરના મધ્યાહ્ન સમયે તિથિ વ્યાપે ત્યારે ગણેશ ચતુર્થી અને રામનવમી ઉજવાય છે.
